ديوان جيش كه عمر بن خطاب بنيان‌گذار آن در اسلام است . در مفتاح السعادة طاشكبرىزاده آمده است : علم الشروط و السجلات از فروعات فقه است در بيان چگونگى ثبت احكام نزد قاضى در نامه‌ها و اسنادى كه عند اللزوم و الاقتضاء قابل استناد باشد . ابو منصور بغدادى گويد : اول كسى كه املاى عهدنامه و ميثاق كرد ، پيغمبر است كه به نصاراى ايله به خط على ( ع ) امان‌نامه داد . ( 1 ) كاتب سرّ پيغمبر ( ص ) در خطط مقريزى آمده است : كاتب سر ، يك منصب كهن است و اصل در سنّت دارد . سجستانى در كتاب المصاحف گويد : پيغمبر ( ص ) به زيد بن ثابت فرمود : براى من نامه‌هايى مىرسد كه دوست ندارم هر كس آن را بخواند ، آيا مىتوانى عبرى - يا اينكه گفت سريانى - بياموزى ؟ زيد گويد : گفتم آرى و در هفده شب آموختم ! ( 2 ) در رسائل و اقطاع در الاستيعاب « 1 » و در الاصابه از واقدى نقل شده است : اول كسى كه در مدينه كتابت وحى كرد ، ابىّ بن كعب است ، و او نخستين كسى كه در آخر نامه مىنوشت « و كتبه فلان » . زمانى كه ابىّ حاضر نبود ، پيغمبر ( ص ) زيد را احضار مىفرمود و ابىّ و زيد دو كاتب پيغمبر بودند كه نامه يا اقطاع مىنوشتند . ابو عمر گويد : نيز از شمار مواظبان بر مكاتبات پيغمبر ( ص ) ، عبد الله بن ارقم زهرى است . ابن اسحاق گويد : زيد بن ثابت ، هم كاتب وحى بود و هم نامه براى ملوك را مىنوشت و هرگاه عبد الله بن ارقم و زيد غايب بودند و پيغمبر ( ص ) نياز به كاتب پيدا مىكرد ، امر مىفرمود هر كاتبى كه حضور داشت ، بنويسد . زيد بعد از پيغمبر ( ص ) براى ابو بكر و عمر هم كتابت كرد و در زمان عثمان بر بيت المال گماشته شد . محمد بن اسحاق گويد : عبد الله بن ارقم از سوى پيغمبر ( ص ) براى ملوك نامه مىنوشت و آن قدر در نظر پيغمبر ( ص ) امين بود كه خود مىنوشت و مهر مىكرد و نامه را مىبست ، بىآنكه براى پيغمبر ( ص ) بخواند . مؤلف گويد : بيهقى نيز اين را روايت كرده و نويسنده فتح البارى اسنادش را « حسن » دانسته است . بغوى از عمر روايت مىكند كه نامه‌اى براى پيغمبر ( ص ) رسيد ، حضرت به عبد الله بن ارقم فرمود جواب را بنويسد . وقتى نوشت و عرضه كرد ، حضرت

--> ( 1 ) . ابن عبد البر ، الاستيعاب ، ج 1 ، ص 26 .